Het geheugen in de toekomst en de Kunst van het vergeten

Nieuwe media bieden geweldige mogelijkheden voor het bewaren en verspreiden van ons collectieve geheugen. Geheugeninstellingen (‘memory institutions’) – zoals musea, archieven en bibliotheken- maken steeds vaker gebruik van nieuwe media voor het verspreiden van hun digitale collecties.

Zo stellen ze deze collecties visueel ter beschikking van een potentieel grotere groep van deelnemers. Maar toch zijn er op operationeel vlak nog heel wat uitdagingen. Een groot aantal instellingen is nog lang niet klaar met het registreren en beschrijven van hun collecties, het gebruik van duurzame formaten en van toekomstbestendige metadatamodellen, de implementatie van gebruiksvriendelijke distributiemodellen, het zoeken naar bedrijfsmodellen voor de financiering van digitale bewaring en verspreiding van collecties, enz.

De digitale evolutie gaat niet alleen gepaard met een aantal operationele aspecten, maar ze daagt ook de positie uit van geheugeninstellingen. Mensen maken immers steeds meer gebruik van het internet voor het opzoeken van informatie en het opbouwen van kennis. Waar gedrukte media het traditionele instrument waren voor het bewaren van ons collectieve geheugen, zijn digitale media de nieuwe norm. Mensen besteden heel wat uren per week aan het surfen via Google, het kijken naar filmpjes op YouTube en het becommentariëren van elkaars leven via Facebook. Twee factoren zijn hierbij cruciaal.

Ten eerste kan de informatie die mensen opzoeken afkomstig zijn van een grote verscheidenheid van bronnen. Niet alleen de traditionele media, maar ook commerciële organisaties, getalenteerde amateurs en ook charlatans. In een digitale context is het zelfs nog moeilijker dan in de echte, offline wereld om na te gaan wie de werkelijke belanghebbenden, en wat de achterliggende machtsstructuren zijn. Met andere woorden: waarom zeggen belanghebbenden wat ze zeggen?

In de tweede plaats zijn de instrumenten die mensen gebruiken voor het opzoeken van informatie geconcentreerd in de handen van enkele bedrijven. Op die manier wordt de dominante positie van de traditionele spelers op het vlak van hedendaagse en toekomstige praktijken voor het bewaren van het collectief geheugen aangevochten. Door de ‘googlisering’ van de kennissamenleving wordt de kans steeds groter dat de informatie die mensen consumeren afkomstig is van wereldwijde elitemedia en agendasetters die beschikken over heel wat middelen.
Deze ontwikkeling roept heel wat vragen op. Welke impact zal de wereldwijde googlisering hebben op het samenstellen van een collectief geheugen? Is het nog steeds mogelijk om een soort van culturele canon in stand te houden en te ontwikkelen? Zal ons digitaal geheugen deel uitmaken van het publieke domein? Welke beleidsacties moeten er genomen worden om de publieke toegang tot ons digitale culturele erfgoed te verzekeren?

Al deze vragen vormen de basis van het Archipel-project. In dit onderzoeksproject bundelen spelers uit de culturele sector, het onderwijs, onderzoeksteams van IBBT en technologiebedrijven de krachten om onderzoek te verrichten en een pilootproject uit te werken voor een duurzame digitale archiefstructuur in Vlaanderen. Archipel pakt enerzijds een aantal technologische problemen aan en gaat anderzijds na wat de culturele, strategische en economische uitdagingen zijn bij het creëren van een digitaal archiefnetwerk. Archipel is een project van IBBT, dat gesubsidieerd wordt door het IWT (Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie) in het kader van PIM (Programma Innovatieve Media). Meer informatie via www.archipel-project.be.

Nawoord: net als Nietzsche kan men het concept van ‘geheugen’ en ‘herinneren’ in vraag stellen. Moeten we ook niet kunnen vergeten?

“Maar bij het kleinste en het grootste geluk is er altijd één ding waardoor geluk geluk wordt: het kunnen vergeten, of wetenschappelijker uitgedrukt, het vermogen tijdens de duur van het geluk onhistorisch te voelen.”

Met andere woorden, wat zal de impact zijn van een geheugen dat altijd beschikbaar is?